jdoN kOm qy nHyrI Juwl jfdI,mr jfdy jo dlyr huMdy!
kOx puwCdf kFvF qy igwdVF nMU,bMd ipMjry dy ivwc hn sLyr huMdy!
kFmF gftf mfrU jfpfnI jhfj sI jo ik hFg kFg qo sMGeI(cIn)Xoko hFmF (jfpfn) qy iPr cwl ipaf vYnkovr ibRitsL kolMbIaf. 1914 dy ivwc ies ivwc 376 XfqrI sn qy ieh sfry pMjfbI sn. pr jdo ieh smuMdrI jhfj knyzf phuMicaf qF AuQy iksy nMU vI knyzf Auqrn nF idwqf qy vfps ieMzIaF nMu jfx vfsqy mjbUr kIqf. ienHF ivwc iswK 340 muslmfn 24 qy ihMdUu 12 sn qy ieh sfry ibRitsL gOrimMt dy aDIn sn. jF ieh kih lo ieh ibRitsL ieMazn sn. vIhvI sdI ivwc ieh sB qo bdnfmI vflI gwl sI ik knyzf qy amrIkf ny rUp ryKf iqafr kIqI ik eysLIaf dy lokF nMU dur hI rwiKaf jfvy.
bfbf guridwq isMG jy ik aMmRqsr dy srhflI ielfky df sI ijsdf isMGf pur ivwc afvdf kfro bfr sI. Auh dI pMjfbIaF dI qklIP nMU jfxdf sI ik pMjfbIaF nMU knyzf ivwc jfx qy rok hY. Auh knyzf dI ies kfnMUn nMU hfr dyxI cfhuMdF sI qF Ausny jfpfn df “kFmF gft mfrU” afvdy dysL vfsIaF dI mwdd jhfj ikrfey qy lYky hFg kFg gurvfrf sihb ivKy ardfsf soD ky knyzf nMU vwl kUc kr idwqf. jhfj vfho dfh afpxI mMjl vwl qyjI nfl vD irhf sI ijsnMU vfps krn vfsqy knyzf gOrimMt AuzIk kr rhI sI qy knyzf dy isMG iehnF dI vfpsI rukvfAux dI AuzIk ivwc sn!
sMn 1900 ivwc 2050 ieMzIan knyzf ivwc sn ijMnHF ivwc pMjfbI ijafdf sn. ieh sfry kMm dI qlfsL ivwc knyzf afey sn. qF ik Gr dy hflfq TIk kr skIey. pr iehnF pMjfbIaF nMu duwKF qklIPF qo ielfvf nPrq df isLkfr vI hoxF ipaf. sMn 1907 ivwc ieMzIan qo vot df aiDkfr Koh ilaf igaf jwj,vkIl,dvfeIaF nhI bxF skdf sI zfktr,pbilk afiPs,akfAUtYt ieh sfry kMm ieMzIan nhI kr skdy sn pr BFvy ieMzIaf Auvy knyzf sI ikAuik ieh ibRitsL kolMbIaf ibRitsL df ihwsf sI. jo kMm koeI nhI sI krdf Auh ieMzIan krdy sn. ieMzIanf df knyzf afAuxF knyzf vfilaF nMu psMd nhI sI. ikAuik jy ieMzIan Kfs krky pMjfbI knyzf af gey qF sfry kMm pMjfbI sFB lyxgy. sMn 1908 qy 1909 dy dOrfn sLhId myvf isMG ihMdosqfnIaF die ihwqF vfsqy lVdf sI Aus nfl pYr pYr qy ivqkrf kIqf jfdf sI. Ausny aMryjf dy ipWTU “hFmikMn” nMu mfr idwqf sI qy AusnMU PfsI ho geI sI. iewk sLfhI mIitMg lMzn ivwc hoeI AuhnF nMU pqf lwgf ik ieMzIan 1905 vflI gory atrYlIan vflI pflsI inAUjIL lYz ny lY leI hY.
iPr knyzf ny ieMzIan df knyzf ivwc dfKly qy pbMdI lf idqI. qF lMzn ny ikhf ik ies qrHf ieMzIan nMu rokx qy ieMzIan dy aMdr awg BVk pvygI. ies gwl nMU iDafn ivwc rwK ky knyzf vfilaF ny ieMzIan nMU tyZy myZy qrIky nfl ieMzIanf rok lf idwqI. dyKo ieMglYz dy goiraF dI cfl ieMzIaf dy lokF qy rfj kry qy ibRits kolMbIaF ivwc vVn nF dyvy jdo ik kfnMUnI qOr qy
ieMzIan nMU vYnkovr ivwc afAux df pUrf hwk sI. pr hwk nMU kOx puCdf hY ijsdf rfj Ausdf qyj. goiraF cfl cwlI ik swp vI mr jfvy sotf vI nF tuwty ik jo vI knyzf ivwc aYtr hovygf Aus ko 200 zflr hoxy cfhIdy hn Aus vkq 5 zflr ipMz mfry qo nhI imldy sn. ikAuik Aus vkq 10 sYt(pYsY) idhfVI dy bxdy sn qy iewk mhIny ivwc iqMn zflr Kf pI ky 200 zflr jmF krn vfsqy Gwto Gwt 10 sfl cfhIdy sn. dUjf pMjfbIaF nMU idhfVI 10 sYt qo goiraF nMU 13-14 pr ieh sfry dysLF ivwc hY hFg kFg ivwc vI cIinaF nMU ijafdf qy sfnMU Gwt pMjfb ivwc pMjfbI mjdUrF NnMU ijafdf qy BeIaF nMU Gwt. so 10 sYt idhfVI nfl kuC bxdf nhI sI qF pMjfbIaF ny duUhrI dUhrI isLPt lfAuxI qF ik ihsfb ikqfb brfbr rwiKaf jf sky mqlb goiraF nflo dugxF kMm krky gujLfrf cldf sI vYsY iksy iPrlfsPr ny vI ikhf hY-
“koeI vI pRvfsI iksy dUjy dysL ivwc kmfAux igaf AusnMU sQFnk lokF nflo duwgxF kMm krnf ipaf.
ies afmId ivwc ik sfied hflfq TIk ho jfx afvdy vfsqy nhI qF afvdy bwicaf vfsqy hI shI”.
qIjf ies aytrI df nF sI lgfqfr sPr pflsI ies pflsI ivwc aYtr hoieaf bMdf knyzf dI istIjn nhI sI lY skdf ies df Byq Audo Kwuilaf jdo ieMzIanF ny istIjLn iswLp vfsqy aplfeI kIqf. ies afvjfeI df knyzf nMu bhuq Pfiedf hoieaf jo ik vYnkovr qo klkwqf ivcfly isLp cldf sI. iesdy bfvjUd vI knyzf gOrimMt ny jhfj kMpnI qo klkqf qo vYnkovr vflf jhfj bMd krvf idwqf. qy sfrIaF jhfj kMpnIaF nMU afK idwqf ik koeI vI kMpnI ieMzIan nMU itkt nF dyvy ijs dy kfrn ieMzIaf qo knyzf afAuxF iblkuwl bMd ho igaf. jdo ik jfpfn qy cIn ivwco lok lgfqfr knyzf ivwc af rhy sn.
eysILan dy dfKlf rokx vfsqy ies qrHF dy keI nftk knyzf gOrimMt ny vfeIt knyzf(gorf knyzf) pflsI NCupfAux vfsqy kIqy ies pflsI df mqlb sI knyzf ivwc gory hI hox koeI eysLIan nF hovy. eysLIanF qy pfbMdI sI jdo ik 1913 ivwc cfr lwK XrpIn nMU knyzf ivwc rihx vfsqy iejLfjLq dy idwqI. ieMnI pfbMdI dy bfvjUd bfbf guridwq isMG jI ny kfmf gftf mfrU jhfj ikrfey qF ik ieMzIanf vfsqy knyzf df rfh Kuwl jfvy.
bfbf guridwq isMG,BfeI dljIq isMG qy AuhnF dy dosq BfeI vIr isMG jo ik PIrojLpur qo sI ieh sfry hFg kFg dy gurdvfrf sfihb ivwc mOjUd sn. BfeI dljIq isMG ny knyzf vfsqy itktF vycxIaF surU kr idwqIaF. jhfj qurn qo do idn pihlF hFg kFg plIs ny bfbf guridwq isMG nMU gYr kfnMUnI jhfj hFg kFg qo knyzf iljfx dy jurm ivwc igRPqfr kr ilaf ikAuik jhfj iesdy nF qy ikrfey qy ilaf sI. pr iesnMU jmfnq qy Cuzf ilaf igaf. bfbf guridwq isMG ny 1500 tn kolf lYky vI jhfj ivwc rwK ilaf ik ieh kolf knyzf ivwc vyc ky knyzf qo smfn KRId ky pwCm dysF ivwc vyc dyvFgf.
hFg kFg qo 4 apRYl nMU 165 afdmI lYky 8 apRYl nMU CMgeI vwl nMU rvfnF ho igaf qF jrmn dI pRYs kMpnI ny qfr rfhI ibRitsL kolMbIaF nMU Kbr dy idwqI ik kFmf gftf mfrU jhfj 400 ieMzIan lYky vYnkovr jf irhf hY qF ieh Kbr vYnkovr dy aKbfrf dI ihwz lfeIn bx geI. nfl nfl aKbfr vfilaF ny msflf lgF ky iliKaf ik “knyzf qy ihMdosqfnIaF df hmlf”. ieh Kbr pVky knyzf gOrimMt jhfj dI AuzIk krn lwgI ik kdo jhfj afvy qy asI vfps krIey,dUjy pfsy vYnkovr dy gurdvfrf sihb ivKy mIitMgF hox lwgIaF ik kdo jhfj afvy qy asI vfps jfx qo rokIey. so gurdvfrf kmytI ny ijMnf ho sikaf kfmf gftf mfrU dy musfPrF vfsqy pYsf iekwTf kIqf.
14 apRYl nMU XokohFmF jfpfn phuMc igaf. BfeI blvMq isMG vI mUjI qo koby(jfpfn) df sPr kr irhf sI Ausny vI goiraF dI cfl bfry dwisaf.igafnI Bgvfn isMG vI jpfn qo dI XokohfmF bMdrgfh qo ciVaf sI AusnMU 9 NnvMbr 1913 nMU knyzf qo zIport kr idwqf. pRoPYsr brkq Aulf jo ik ihMdosqfnI XUnIvristI tokIE ivwc sI Auh vI kfmF gftf mfrU dy XfqrIaF nMu imilaf. jfpfn phuMcx qy kuwl imlf ky 376 bMdy ho gey ikAuik kuC bMdy CMGeI qo vI cVy sn. so 3 meI nMU 376 bMdy lY ky bMdrgfh‘burfz ien ilt’ vYnkovr dy nyVy 23 meI nMU phuMc igaf. pr AuQy phuMcdy hI isLp nMU hiQafr bMd POj ny kYd kr ilaf igaf.
smuMdr dy iknfry dI kmytI ny ijMnF ivwc hUsYn rhIm qy sohn lfl pfTk sn iehnF ny vYnkovr zomInIan hfl ivwc DrnF idwqf AuQy knyzf qy amrIkf dI mIitMg sI. AuhnF nMU ieh ikhf asI eysLIan nhI asI ibRitsL ieMzIan hF. pr gory iPr vI nF mNMny .smuMdr iknfrf kmytI ny 22,000 zflr iswp vfilaF vfsqy KFx pIx qy kfnMUnI kfrvfeI krn vfsqy iekwTf kIqF. gurdvfrf kmytI ny vI vkIl kIqy ik asI afvdy BrfvF nMU vfps nhI jfx dyxF pr knyzf gOriMmMt ny Nkfmf gftf mfrU jhfj nMU to krky ieMzIaf vwl qorn dI koisLsL kIqI to vflf jhfj af igaf. qF ‘kFmF gftf mfrU’ dy XfqrI BVk pey qy. BVky qF ieh pihlF hI sn to vflI kfrvfeI ny hor bldI qy qyl pf idwqf. guwsy hoey musfPrF ny jhfj dy koly qy iewtF roVy to vfilaF nMu mfrny surU kr idwqy. jo vI jhfj vfilaF nMU imilaf Auho to krn vfly jhfj vwl mfrnf surU kr idwqf. jo 1500 tn kolf vycx vfsqy ilaf sI bfbf guridq isMG ny soicaf ik ieh hux ivkxF qF nhI . hux iesqo hiQafr df kMm lvo so jhfj ivwc koly goiraF dy mfrn vfsqy afm sn kuC afdmI goiraF qy koly clf clf ky mfr rhy sn qy kuC afdmI Bwj Bwj ky koly jhfj aMdro koilaf dI splfeI kr rhy sn. qy ieh bypRvfh hoky koilaF nfl goiraF qy hmlf krdy rhy. afKr kfr gory Bwj gey.
aYQY mYnMU sLfh muhMmd dIaF ilKIaF lfeInF Xfd af geIaF jo ik Ausny “jMg isMGF qyaMgryjLF” ivwc iswKF dI bhfdrI bfry ieE iliKaf hY-
“afeIaf pltxF bIV ky qopKFny,awgo isMGF ny pfsVy qoV suwty.
myyvf isMG qy mfGy KF hoey iswDy,hwly iqMn PrMgIaf dy moV suwty.
sLFm isMG srdfr atfrI vfly bMn sLfsLqrI joV ivCoV suwty.
sLfh muhMmdf isMGF ny goiraF dy vFg inMbUaF lhU incoV suwty”y.
to krn dI kfrvfeI ruk geI musfPrF nMU suK df sfh afieaf. dUjy idn iPr ieh Kbr aKbfrF dI ihwz lfeIn geI ihMdosqfnIaf ny kfmf gftf mfrU jhfj nMU to krn afey goiraF nMU iewtF roiVaf nfl hmlf krky KdyV idwqf. qy goiraF nMU mUMh dI KFxI peI.
ies gdr kfrvfeI ny knyzf gOrimMt nMU iPkrF ivwc pf idwqf qy socx qy mjbUr kr idwqf. vYnkovr dy pfxI ivwc jhfj lgqfr do mhIny KVf irhf. ies gdr krky qy knyzf dy isMGF ny kfnMUnI kfrvfeI krky isrP 24 bMidaF nMU knyzf ivwc vVn df hukm idwqf bfkIaF NnMU 23 julfeI nMu vfps klkwqy Byj idwqf.
26 sqMbr nMu jhfj klkwqy phuMc igaf AUQy jhfj nMU gMn bot(bMdukF vflI iksLqI) ny kYd kr ilaf. qy ikhf qy klkwqy qo 17 mIl dUr bj bj Gft qy iljf jhfj KVf kr idwqf. qy hukm kIqf sfry ryl gwzI ivwc bYTo quhfnMU pMjfb ByjxF hY qy jhfj qo Auqfr ley. pr XfqrI pMjfb nhI sn jfxF cfhuMdy iewk qF iehnF guru gRMQ sfihb gurdvfry vfps krnF sI jo ieh lYky gey sn dUsrf klkwqy dy gvrnr nMU imlxF sI qIjf keIaF df kfrobfr klkwqy ivwc sI Auh pMjfb jfky Kus nhI sn cOQF 9 mhIny jhfj ivwc rih ky kwpVy pft gey sn juwqIaF tuwt geIaF sn. jybF vI KflI sn socdy sI imhnq mjdurI krky nvy kwpVy pfky jFvFgy pr sB qo jrUrI guru gRMQ sihb nMU gurdvfrf sihb phuMcfAuxF sI pr gory nhI mMny goiraF nMu koeI pRvfh nhI sI ik ieh kI cfhuMdy hn. jdo ryl gwzI ivwc bYTx bfby guridwq isMG ny ienkfr kr idwqf qF goiraF ny ikhf vfps jhfj ivwc cVo qF bfby ny vfps jhfj cVn qo korf jvfb dy idwqf . iPr iewk pulIs vfly ny bfbf guridwq isMG dy zMzf mfiraf qF sfry XfqrIaF ny ivroD kIqf qF pULlIs ny Pfier KoHl idwqf ijs ivwc 20 bMdy mfry gey 9 jLKmI ho gey. bfbf amr isMG inhMg nMUu kYd kr ilaf igaf qy jyHl ivwc kuwt kuwt ky mfr idwqf. Audo inhMg isMG vI iswKI isdk dy pury sn awj dy inihMg ‘pUhly’ vgry nhI sn. sfiraF nMyU ‘bj bj Gft’ qo bMdI bxF ky pMjfb Byj idwqy. pr bfbf guridwq isMG ikvy nF ikvy pulIs dy Gyry nMU qoV ky bc inklx ivwc kfmXfb ho igaf. qy rUh posL ho igaf, 1922 qwk rUh posL hoieaf irhf. mqlb 8 sfl aMzr gRfAUz irhf. pr mhfqmF gFDI dy kihx qy pulIs dy pysL ho igaf. AUsnMu 5 sfl dI kYd hoeI . kYd kwtx qo bfad bfbf guridwq isMG jI ikwQy rhy qy ikvy rhy dwuK ivwc rhy jF suwK ivwc,hFg kFg dubfrf afey ik nhI, ies bfry mYnMU kuC pqf nhI,pr mYnMu aYnF pqf hY ik Auh mhfn XoDf 24-7-1954 nMU ies dunIaF nMU afKrI Pqih gjf ky qur igaf .
pr mYnMU bhuq aPsos nfl ilKxF pYdf hY ik hr Gr ivwc zyry vfly bfibaF dIaF PotoaF hn puCx qy pqf lgdf hY qy Gr vfly bVy cfa nfl dsdy hn ik afh bfbf cUrI vflf qy aOh bfbf kqUrI vflf afh bfbf mogy vflf qy aOh bfbf Gogy vflf. aOh bfbf hY srsy vflf afh bfbf brCy vflf. pr bfbf guridwq isMG jI dI Poto iksy Gr nhI ijsny hFg kFg gurdvfrf sihb nMU ieqhfsk gurdvfrf sihb bxF idwqf qy sfzy vfsqy knyzf df rfh KoHilaf.
kFmf gftf mfrU nMU vfps moVn qy apRYl 2008 nMU aYm pI zfktr rubI ny muafPI mMgI. ibRitsL kolMbIaF dy pRDFn mMqrI ‘stIPn hfrPr’ ny iswKF kolo muafPI mMgI. 3 agsq 2008 ibRitsL kolMbIaf di gOrimMt ny hr iewk qo mafPI mMgI ik sfnMU kFmF gftf mfrU dy musfPrF nfl bdslUkI nhI sI krnI cfhIdI. ikAuik Auh dyK rhy hn ik ieh iewk imnI pMjfb hY ,jy ieh imnI pMjfb hI bxnf sI qF asI ikAyu ‘kFmFgftf mfrU’ dy musfPrF vfps Byj ky ivcfiraF nMU klkwqy dy ‘bj bj Gft’ qy golIaF df insLfnF bxvfieaf! |